Słońce nie wyszło jeszcze spoza węgła domu, i jedna ściana tonęła całkowicie w cieniu i chłodzie.Do tej ściany tuliła się niewielka weranda, z widokiem na ogród. Na werandzie siedzieli przy rannej kawie dwaj niegdyś koledzy, witający się po dwudziestoletnim przeszło rozłączeniu.Snuła się też tam cicho, bez szmeru, pulchna, rumiana dziewczyna, z sennym wyrazem twarzy, z ruchami ociężałymi — córka gospodarza domu, od kilku lat owdowiałego.Przybysz szczerze przejmował się rolą „dawnego kolegi" i sumiennie ją wypełniał. Wycałowawszy, wyściskawszy i tysiącem „serdeczności" osypawszy gospodarza, siedział teraz naprzeciw niego, z rozczerwienioną twarzą, błyszczącymi oczyma, i gadał, gadał...
Nieustannie wyrywało mu się: „Pamiętasz, Władek?..." „Pamiętasz, Skalski?..." — przy czym uderzał kolegę szeroką dłonią to w ramię, to w kolano.
— Pamiętasz, Władek, starego Francuza? „Skalsky, petit vaurien! Skalsky mauvais sujet! Pójdzie sara do kosa!" A ty ze swoją miną szelmowską: „A gdzie mieszka Sara? A gdzie jest kos, panie profesorze?..."
Skalski nic nie odpowiadał, zajęty gotowaniem kawy na spirytusowej maszynce. Najskrupulatniejszy bakteriolog nie wpatruje się z taką pilnością w mikroskop, z jaka on śledził mały otworek w szklanej pokrywce, którym, cicho pykając, z przestankami, wymykały się małe kłaczki pary.
Wietrzył przy tym nosem, czatując niecierpliwie na aromat kawy, świadczący, że już jej sproszkowane ziarna dokładnie zalał wrzątek.
Ta czynność pochłaniała go całego. Poprzednio z równym oddaniem się sprawdzał świeżość masła, próbował, czy ciasto wypieczone, i mięciuchną serwetką przecierał kształtne filiżanki z cienkiej, prawie przezroczystej porcelany.
Można go było wziąć za sybarytę, smakosza lub maniaka. Ale tym wszystkim podejrzeniom przeczyła twarz jego. Sybaryci i smakosze nie miewają tak wąskich warg, tak ascetycznie ściągłych policzków; maniacy nie patrzą tak rozumnie.
Gdy przybysz z nieprzebranego składu wspomnień; wyciągał coraz nowe „pamiętasz?", Skalski nalał i postawił przed nim filiżankę kawy ze śmietanką, nie zapominając ubrać jej obfitym „kożuszkiem".
Wciąż jednak milczał — żadnym „ach" lub „och", żadnym skrzywieniem ust do uśmiechu, żadnym nawet westchnieniem jego energicznych opowiadań nie podkreślał.
Tamten spostrzegł wreszcie tę obojętność kolegi.
— Słuchaj, Władek — odezwał się nagle, zniżając głos o kilka tonów, jakby zahamowywał pociąg, całą siłą pary pędzący. — Podobnoś ty już nie ten, co dawniej. Wspomnienia szkolne nie obchodzą cię, może nawet nudzą... Ha! filozof z ciebie, pewnie to wszystko uważasz dziś za dzieciństwo... Zgadłem, nieprawda?
Skalski przysunął mu koszyk z ciastem.
— Polecam twej uwadze — spokojnie rzekł — to „precliki" na sposób wiedeński. Są osypane kminkiem, solą — bodaj że nawet ałunem. Znakomity aperitif.
Gdy zjesz jeden, musisz koniecznie zjeść drugi, trzeci— aż do całego tuzina. Zjadłbyś kopę, gdybyś miał je gdzie pomieścić.
Kolega przyjechał koleją, odbył drogę daleką, był głodny co się zowie. Kawa mu bardzo smakowała. Wypił kilka filiżanek, koszyk z ciastem opróżnił, oczy zaczęły mu się na nowo uśmiechać, ręka odruchowo wysuwała się do klepania towarzysza po ramieniu i kolanie.
Przeprowadził oczyma panienkę, która zeszła z werandy do ogrodu. Gdy zniknęła między drzewami, z uczuciem ulgi odetchnął.
— Wiesz, Władek, kogo mi ta kawa z preclikami przypomniała? — filuternie zmrużył oczy. — Naszą niegdyś Florkę, tę od Józi z Podwala... z wąsikami i pieprzykiem. To był ananas! Ileż to ja podobnych Florek później znałem — a żadna takich ślepiów nie miała. No, i zrobiła dziewczyna los. Spotkałem ją potem nad Donem... Grandesa! Za mąż wyszła, i to jeszcze za kogo!... Ha, ha, ha, ha!...
Skalski ogładzał pilniczkiem paznokcie i milczał, jakby nie do niego mówiono. Pochylenie głowy ku dołowi ujawniało wypukłe, szeroko rozrosłe jego czoło, prawdziwą „świątynię" ścisłej, zimno kombinującej, pozytywnej myśli.
Dziwny rozdźwięk tworzył widok tej mądrej czaszki w zestawieniu z głupią czynnością, którą wykonywały ręce.
Tamten nie przestawał śmiać się. Ale pod wpływem milczenia kolegi śmiech jego stawał się coraz cichszym, jakby stopniowo przygasał. Wreszcie ustał zupełnie — na werandzie zapanowało milczenie. — Gorzej poszło innym... — podjął przybysz po dłuższej chwili przyciszonym głosem. — Takiej na przykład Frani-Violetcie... Dopóty odgrywała suchotnicę, aż zachorowała i umarła na prawdziwe suchoty. Strach, jak to wyglądało w ostatnich miesiącach! Oczy — dwa czarne doły, nos zaostrzony, wargi sine. Przy tym ciągle śmieje się i śpiewa... Ale o małom nie zapomniał o najciekawszym. Słuchaj, Władek, bo to ciebie dotyczy. Byłem u niej na tydzień przed śmiercią. Uczyniła mi wówczas wyznanie, że w życiu całym jednego tylko mężczyznę kochała naprawdę: Władka Skalskiego!
Skalski podniósł głowę, ręką lewy bok przycisnął: Mądre jego oczy Wpatrywały się przez chwilę przenikliwie w twarz kolegi. Wreszcie wyrzekł z mocą: — Palisz?
Otrzymał milczące przytaknięcie, Więc ż lewej kieszeni marynarki wydobył i przed towarzyszem rozłożył wielką, srebrną papierośnicę.
— Tu są papierosy... ;tu cygara. Ż tej strony mocniejsze, z tamtej słabsze, do wyboru.
-A ty? — Mnie Wystarcza gdy palą moi przyjaciele,
— Higiena... rozumiem. Konserwujesz się. Chcesz długo żyć, mieć starość czerstwą.
-Ja? W tonie tego zapytania było tyle zdziwienia, a zarażeni ironii smutku i bolesnej rezygnacji że przybysz drgnął i oczy rozszerzył, jakby usłyszał kogoś zupełnie sobie obcego.
Chciał uczynić jakąś uwagę, zdobyć wyjaśnienie, ale W tejże chwili Skalski zamknął się na powrót w swej spokojnej, mrożąco wyniosłej obojętności. Rzekł więc tylko:
- Dobrze czynisz. Zdrowie trzeba szanować. Nie wszyscy z naszych o tym pamiętali i dlatego...
Zaciągnął się raz i drugi cygarem, nozdrzami pociągnął, oczy mu się roześmiały...
— Przewyborne masz cygara. A sam nie palisz... Altruista!
Przygarnął dłonią chmurę tytuniową, wciągnął ją w siebie nosem, ustami.
— Altruista!... stanowczo altruista!... — powtarzał mdlejącym od zadowolenia głosem.
Skalski gładził paznokcie.
— Tak, tak — podjął tamten, nasyciwszy się cygarem — nie wszyscy znają się na wartości życia... O losie naszych wspólnych kolegów mówić ci nie potrzebuję. Znasz go bez wątpienia.
— Nie — zaprzeczył Skalski.
— Musiałeś przecież spotkać się z towarzyszami młodości, dowiadywać się o koleje ich życia?
— Nie — powtórzył tamten.
— Ha, to ja ci coś niecoś o tym powiem. Jak wiesz, zawszem lgnął do ludzi, a już najbardziej do swoich, do rówienników. Z naszymi było różnie. Kto miał zajść wysoko, to quand mime zaszedł; kto nie, to nie... Barski został milionerem, wiesz, ten niemrawy, brudny Barski, któregośmy nazywali bezlotkiem i głuptakiem. Zylewicz dobił się znacznego urzędu. Dygnitarz! Bóstwo w cylindrze, z monoklem! Kilkuset „podwładnych" pokłony przed nim wybija. Raz na ulicy udał, że mnie nie widzi. Poszedłem nazajutrz do jego biura i w obliczu kilkunastu naczelników, sekretarzy i całej świty powiedziałem mu: „Słuchaj, małpo! Nie odkłoniłeś się wczoraj koledze. Dlaczego?..." On... roześmiał się czarująco i rzekł: „Musiałeś przechodzić z lewej strony, a ja na lewe oko niedowidzę." W kilka tygodni później znów spotkaliśmy się. Szedłem również po lewej stronie. Zylewicz z daleka przesłał mi czarujący uśmiech i za cylinder ujął. Odwróciłem się i splunąłem.
Nowy uśmiech zadowolenia rozpromienił twarz opowładającego. Tym zadowoleniem chciał podzielić się z towarzyszem. Uderzył go w kolano i śmiał się z cicha, w oczy mu patrząc.
„Sugestia" nie działała. Skalski zachował się odpornie.
— Wielu zmarniało... — podjął tamten, już bez uśmiechu. — Pamiętasz Bolka? ładnego, zawsze ufryzowanego Bolka, z różą przy mundurze, w rękawiczkach koloru sang de boeuf, Bolka, pogromcę lwic i... owieczek, którego fotografia zdobiła każdy buduar i buduarek? Zahulał się, zaromansował, zapił!... Przed trzema laty spotkałem go w Meranie, przetaczanego z miejsca na miejsce w wózku dla tabetyków. Skończył na ogólne wycieńczenie. Trupem był już za życia...
— Pozwolisz? — rzekł uprzejmie, pochylając się do kolegi Skalski, który od pewnego czasu wpatrywał się pilnie w ogród, a czasem rzucał na niebo badawcze spojrzenia.
Jednocześnie z zapytaniem wyjął z kieszeni i na stole przed sobą położył zegarek.
— Rozumiem! — zaśmiał się tamten sucho. — Chcesz wiedzieć, jak długo jeszcze będę cię nudził?
— Ani mi to przez myśl nie przeszło! — Uścisnął rękę kolegi z niekłamaną serdecznością. — Proszę cię bardzo: mów dalej, słucham cię.
— Zmarnieli... Wielu, zanadto wielu zmarniało. Karesz, deklamator Słowackiego, filar naszych przedstawień amatorskich, uwiązł w badylowych objęciach sześćdziesięcioletniej Mesaliny, wyranżerowanej aktorzycy. Po prowincji z nią jeździ, podpiła szlachtę monologami błazeńskimi zabawia. Nos ma jak ogórek i zawsze go czuć doppel-kimlem... Arbuzińskiego pamiętasz? Skromniś, w czyściutkim, zapiętym szczelnie mundurku, talent rysowniczy pierwszorzędny... Od roku siedzi w kryminale za podrabianie banknotów! Ale to hołota!... Najbardziej mi żal naszego Julicza, Karolka Julicza, blondynka z cherubinową twarzą, o wielkich, błękitnych, zawsze smutnych oczach... Układał takie miłe, słodkie wierszyki. Już nawet sobie trochę sławy literackiej wywalczył. Z pozoru szło mu wszystko jak najlepiej: miał byt niezależny, zaręczył się ze śliczną, rożkochaną w nim panienką... No, i pomyśl, Władek: jednego dnia ten cherubinek, ten paź złotowłosy, poszedł do łaźni i tam... w wannie... (kurcz gardło mi ściska, gdy o tym mówię) brzytwą... poprzecinał sobie... żyły...
Mówiący obiema dłońmi zakrył twarz, krztusić się zaczął od powstrzymywanego łkania. — Każ, Władek, przynieść koniaku — wyrzekł wreszcie z trudnością. — Zapić to muszę.
Skalski odpowiedział tym samym, co zawsze, głosem:
— Jestem antyalkoholik. Trunku żadnego nie piję i w domu nie trzymam. Ale jestem także tolerant. Zocha! — zawołał na córkę, przechadzającą się blisko werandy.
Limfatyczna panienka wychyliła okrągłą twarz przez bluszcze.
— Niech Piotr kupi butelkę koniaku. Marka najwyższa!
— Nie trzeba! — przytrzymał go tamten za rękę. — Umiem być w winiarni Falstaffem, ale umiem też być ascetą w klasztorze.
— Jak chcesz.
Skalski odprawił skinieniem córkę, która przeszła cicho przez werandę i zniknęła w głębi mieszkania.
Kolega przez długą chwilę palił w posępnym milczeniu. Głowę pochylił, spod oka przyglądał się Skalskiemu: rozmyślał pewnie, czym by zdołał tę twarz marmurową ożywić.
Skalski tymczasem zdawał się o towarzyszu zapominać. Pochłaniał go całego ogród. Odsunął się z fotelem od stołu, wzrokiem i duszą zatonął w szpalerze grabowym, ciągnącym się wprost werandy, pełnym szarozielonego mroku, przechodzącego gdzieniegdzie w tony zupełnie czarne.
Jasność słoneczna jeszcze do tego szpaleru nie dotarła. Leniwie ona pełzała przez gąszcze ogrodowe, muskając z lekka ich wierzchołki, zapadając niekiedy i ginąc w ich głębiach. Pochód jej śledził Skalski ze swego fotela, a nagłe, częste,, błyskawiczne rzuty oka to na niebo, to na zegarek — wskazywały, z jaką śledzi niecierpliwością.
— Dwadzieścia kilka lat... prawie całe ćwierć wieku... — przerwał milczenie kolega. — Pomyśleć: ile zmian zaszło w tym czasie w Europie!
Przebudził się i Skalski.
— No, i w Australii! — bąknął.
Najbystrzejszy nie doszedłby, czy to było powiedziane poważnie, czy ironicznie, dobrodusznie czy szyderczo...
Jednak kolega szarpnął się niespokojnie, cygaro nie dopalone w ogród cisnął.
— Wiesz, Władek — rzekł porywczo — im bardziej przyglądam ci się, tym mniej cię poznaję. I pytam wciąż sam siebie: Skalskiż to czy nie Skalski?
— Ba!... — ziewnął tamten.
— Powiedzieć, żeś się zmienił, za mało. Z ciebie wyrósł człowiek zgoła nowy.
— Życie mnie nim uczyniło.
— Życie? Ile wiem, ono było dla ciebie łaskawe. Żadnych wstrząśnień, prócz śmierci żony, nie zaznałeś.
— Mówię o życiu wewnętrznym, o życiu duszy...
— Blagujesz, Władek.
— Nie blaguję. Każdy przeżywa na ziemi dwa istnienia: jedno zewnętrzne, widoczne dla innych, sądzone przez nich, nagradzane lub potępiane, drugie wewnętrzne, przed innymi ukryte, a jednak równie pełne wydarzeń, walk, tryumfów, porażek. Życiem rzeczywistym jest tylko to drugie. Opowiadałeś przed chwilą o Juliczu...
— Tak, aleś ty nie słuchał.
— Słuchałem. Zadziwiła ciebie i innych tragiczna śmierć Julicza, boście znali tylko jego życie zewnętrzne, które upłynęło na pisaniu ładnych wierszy, nasycaniu się własnym rozgłosem i pieszczotach z ukochaną dziewczyną. Nie mogliście znaleźć łącznika pomiędzy tym życiem a śmiercią samobójczą, więc osądziliście, że Julicz odebrał sobie życie bez powodu. Ale na świecie każda rzecz ma powód. Śmierć Julicza była wynikiem jego życia wewnętrznego, ostateczną, wywołaną tym życiem porażką, czy też może ostatecznym tryumfem.
Kolega ujął w dłoń długi, ostry klin swej siwiejącej brody, skręcał go w grajcarek i rozkręcał, zaokrąglił przy tym dziwnie oczy, wpatrując się uporczywie w Skalskiego. Wyraz jego twarzy okazywał wytężoną pracę myśli.
— Więc? — spytał nagląco.
— Więc takiego, jakim jestem, nie uczyniły ani warunki otoczenia, ani stanowisko społeczne, ani stosunki majątkowe, lecz ta ukryta praca twórcza, praca kształcąca i przekształcająca, która zwykle nazywana jest myślą, a którą ja zowie wprost duchem. Dość! — spójrżał bystro na zegarek. — Nawet za wiele! Bez potrzeby mówię o rzeczach, które są właściwie niewymawialne.
Wykręcił się z fotelem w stronę ogrodu. — Mam cię, Władek! — wykrzyknął w tejże chwili kolega, chwytając go długą ręką za ramię. — Już mi się nie wyśliźniesz!
Oczy, policzki, wargi, nozdrza, wszystko w nim śmiało się tryumfującym zadowoleniem.
— Odgadłem cię nareszcie. Tyś — mistyk! Skalski wpatrywał się w szpaler grabowy, nie odpowiadając.
— Mistyk i — spirytysta! Skalski milczał.
— No, to teraz nagadamy się wreszcie do sytu. Jestem au courant wszystkich spraw bieżących, więc i tej aktualności. Znam na wylot literaturę przedmiotu.
Rozsiadł się wygodniej, przygotowany do długiej dysputy.
— Czytałeś, Władek, ostatnie dzieła Crookesa? A najnowsza rozprawa Du Prela doszła już do ciebie? Mogę ci dać wiadomość o wszystkich najświeższych książkach spirytystycznych.
— Książki? — przemówił tamten na pół sennie. — Co mi po książkach? Ja nic z książek nie biorę.
— Masz! Nowy koziołek!... — jęknął kolega. — Alboż nie widziałem u ciebie szaf z książkami? Ąlboż nie posiadasz biblioteki?
— Posiadam, i często całe godziny w niej przepędzam. Bywa to wówczas, gdy słońce nie świeci. Ale gdy tylko błyśnie pogoda, biegnę do ogrodu i nadstawiam głowę ciepłemu wiatrowi, który wywiewa z niej cały literacko-naukowy katzenjammer.
Kolega ścisnął dłońmi skronie i jęczał z cicha jak człowiek cierpiący na zęby.
— Wiesz, Władek! — wybuchnął wreszcie, a w głosie jego drżał gniew, żal, oburzenie — sprawiłeś mi ból głowy niewypowiedziany! I muszę nareszcie wyrzucić z siebie gorycz, która mnie od kilku godzin nurtuje. Nigdy, nigdy nie przypuszczałem, że znajdę cię tak martwym, tak strupieszałym! Jesteśmy rówiennicy, ba! tyś o lat kilka młodszy, ale przy mnie ty wydajesz się starcem, obiema nogami stojącym w grobie. Żywy trup... to okropne!...
Skalski milczał i wodził oczyma po drzewach i niebie.
— Powiedz, Skalski! — zapłakał tamten. — Więc tyś na wszystko zobojętniał? Do niczego się nie zapalasz? Więc już ciebie na tym świecie nic, nic, nic nie obchodzi?...
Blady uśmiech przemknął po twarzy Skalskiego i zgasł natychmiast. Wytężonym wzrokiem śledził on teraz gorącą, południową falę złotego światła, która coraz silniej napierała na ciemną ścianę szpaleru.
Nagle twarz jego rozpromieniła się. Zdawało się, że padł na nią odprysk fali słonecznej.
Ujął kolegę za rękę i lekko ją ścisnął.
— Słuchaj — szepnął ostrożnie, ledwie dosłyszalnie, jakby się lękał kogoś lub coś spłoszyć. — Wiem, żeś oczytany... Może zdarzyło ci się w którym z wielkich poetów, w Słowackim na przykład, spotkać wzmiankę, nawiasową choćby wzmiankę, o... „brylantowej strzale"?...
Kolega wpatrywał się weń z niepokojem. Usiłował też wyswobodzić rękę z drżącego uścisku.
— Nie rozumiem cię, Władek... — bąknął.
— Z Owidiusza... z Przemian... zapamiętać musiałeś przepiękny obraz walki z Pytonem... Apollo „łukonośny" zabija go strzałami... słonecznymi strzałami... brylantowymi strzałami...
— Wiem, kochany. Ale... do czego to zmierza? Skalski puścił rękę kolegi, oczyma do wskazówek
zegarka przypadł.
— Za dziesięć sekund... za dziesięć... — ciągnął tym samym, czającym się głosem z przestankami, drżąc od zawładającego nim wzruszenia — przyjdzie to zjawisko... ten cud... na który codziennie czatuję... O! już tylko pięć sekund... cztery... trzy... dwie... Patrz!!...
Porwał się z miejsca, na brzeg werandy pobiegł, rękę wyciągnął w stronę szpaleru.
W tej chwili właśnie potok słonecznego blasku przemógł opór gąszczów i wyłom w nich uczyniwszy, przeszył zielone mroki szpaleru wielką, świetną, milionem iskier błyszczącą, milionem tęcz rozmigotaną — brylantową strzałą...
Buchnęła wrzawa ptasich głosów, roje motyli, muszek złocistych, jętek o szklanych skrzydełkach zaczęły w blasku wirować, gonić się, tańczyć. Wszystkie liście na drzewach wstrząsnęły się dreszczem przeciągłym. Zawieja świateł, barw, dźwięków, wesołości zawrotnej, obłędu miłosnego rozszalała się w głębi szpaleru.
Skalski ręce złożył, nogi zgiął w kolanach, jakby miał klęknąć.
Dusza jego cała była tam, w tych blaskach, w tych tęczach...
Wargi mu drżały, szept z nich wybiegał ledwie rozeznawalny:
— Deus... ecce Deus...
Kolega patrzał to na niego, to w ogród, i nic nie rozumiał. Prawda, że ten promień słońca wśród gąszczów grabowych wyglądał dość efektownie, aleć w lesie, przy dniu pogodnym, takie „efekty" co krok się spotyka...
Więc, przegiąwszy się przez poręcz fotelu, zakrzyknął głośno, jakby śpiącego budził:
— Władek!
Tamten ani drgnął.
— Skalski!.
To samo milczące odrętwienie.
— Niech pan zostawi ojczulka w spokoju... — odezwała się wychodząca z głębi mieszkania panna Zofia. — Nic on nie słyszy, gdy w swe „zapatrzenie" wpadnie.
Kolega wstał, kilka kroków postąpił i pochyliwszy się, zajrzał badawczo w twarz tego „strupieszałego" towarzysza młodości, który na wszystko zobojętniał, do niczego się nie zapalał i którego już na tym świecie nic, nic, nic nie obchodziło.
Oczy Skalskiego były pełne łez...